دلایل عقب ماندگی وحشتناک مسلمانان

دلایل عقب ماندگی وحشتناک مسلمانان

نویسنده: عزیز آریانفر
پیشرفت جوامع بشری ره آورد تکامل تاریخی و بلوغ و توسعه آن در کل است. از این رو، بستگی به این یا آن آیین یا تبار یا زبان بالنفسه و به خودی خود نمی تواند دلیل پیشرفت یا پسماندگی به شمار رود.
پرسشی که در این پیوند مطرح می گردد، این است که آیا برای مثال پیروان آیین های مسیحی یا کلیمی همواره در جهان پیشتاز بوده اند یا این پیشرفت در چند سده اخیر رخ داده است؟ آیا مسلمانان همیشه عقب مانده و درمانده بوده اند یا این که چنین چیزی در سده های اخیر رونما گردیده است؟ 

از دید من، بهتر است مساله در تراز دیگری بررسی گردد تا تراز مذهبی: در تراز شمال- جنوب: پیشرفت نیمکره شمالی و پسماندگی نیمکره جنوبی. اگر به راندمان تاریخ بشر دقیق بنگریم، در می یابیم، که تمدن های نخستین در وادی ها و دلتاهای رودهای بزرگی چون نیل، دجله و فرات (بین الهنرین یا میانرودان)، آمو و سیر دریا، سند و…. به میان آمده بودند. 
آن گاه بستر تمدنی به پیرامون دریاهای میانزمینی (مدیترانه) و سیاه انتقال یافت و سپس به اقیانوسی اتلس لغزید و کنون آرام آرام دارد به گستره اقیانوس آرام انتقال می یابد. کنون همه فراقدرت ها- امریکا، چین، روسیه، برازیل و حتا غیر مستقیم هند در همین حوزه نو تمدنی قرار دارند. 

aziz arianfar

ما در روند تاریخی شاهد شکلگیری دولت های مصر و بابل و نیز شاهنشاهی های بزرگی چون هخامنشی، اسکندر مکِدونی

اشکانی و کوشانی، ساسانی و سپس امپراتوری اعراب و در پی آن امپرراتوری های بزرگی چون سلجوقیان، چنگیزخان و امیر تیمور کورگانی بوده ایم. 
در آخرها هم امپراتوری های عثمانی و صفوی و هند بابری و…. در واپسین دوره ها شاهد تبارز و ظهور امپراتوری های انگلیس، فرانسه ناپلیونی، روسیه تزاری، آلمان هیتلری و پس از جنگ جهانی هم شاهد ظهور ابر قدرت های شوروی و امریکا…
حال اگر نیک بنگریم، تا همین سده شانزهم کشورهای اسلامی در جایگاه نخست قدرت در جهان قرار داشتند. به گونه مثال شش صد سال پیش در دوره شاهرخ تیموری، ایران تنها ابر قدرت جهان بود و هرات پایتخت دولت تیموری یکی از آباد ترین و توسعه یافته ترین شهرهای جهان. 
در کل، به گونه یی که می بینیم، افت و انحطاط کشورهای اسلامی ا ز سده هفدهم بدین سو آغاز گردیده و با راندمان تندی تا کنون ادامه یافته است.
باید سر در گریبان فرو ببریم و در اندیشه ریشه یابی این افت بزرگ تاریخی باشیم و ببینیم دلیل این کار چیست؟ آیا از همان آغاز چنین بوده است یا این که در چهار سده اخیر چنین شده است؟ 
حال اگر به دوره خلافت عباسیان برگردیم، اوج درخشش تمدن و فرهنگ اسلامی را می بینیم. در آن برهه بغداد چشم و چراغ شهرهای جهان به شمار بود. در دارالحکمه بزرگترین و فرزانه ترین دانشوران جهان گرد آمده بودند- بیشتر ایرانیان. علومی چون ریاضی، الجبر، اخترشناسی، کیمیاگری، گیتاشناسی، تاریخ، ادبیات و هنرهای زیبا به اوج بالندگی رسیده بود. معماری و میناتوری و … هم در تراز بسیاری بالایی بود.
پس از انحطاط عباسیان، در خاور ایران در دوره های سامانیان و غزنویان هم شاهد بالندگی و توسعه و شگوفایی بودیم. بزرگترین سخنوران و آفرینندگان شهکار های ادبی بیمانندی را آفریدند. مانند رودکی و فردوسی و… همه در همین دوره ظهور کردند. در واقع، این دوره، یک دوره رستاخیز فرهنگی- تمدنی بود. غزنی- عروس شهرهای جهان به شمار بود. 
حتا در دوره های بعدی، به گونه مثال دربارهای هند بابری در اوج شگوفایی بودند توسعه هنرها و ادبیات و موسیقی و پیشه وری و صنعتگری و معماری در تراز بالایی بود. برای نمونه کاخ تاج محل از شهکارهای معماری جهان به شمار می رود که به دست استادان ایرانی و هندی ساخته شده است. 
حال می پردازیم به اصل مطلب: چه چیزهایی موجب گردید تا غرب در کل تمدن مسیحی پس از سده های هفدهم و هژدهم پیشتاز و پیشاهنگ گردد و فرهنگ و تمدن اسلامی و در کل شرقی بی فروغ شود و از راندمان تند باز ایستد؟ در این جا چند دلیل را می توان برشمرد:
1- وقوع جنگ های پی در پی:
– مانند یورش اسکندر و اعراب به ایران، بر افتادن شاهنشاهی ساسانی، سرازیر شدن قبایل عرب به پشته ایران ویرانی و نابودی، کشتارهای پردامنه.
– همین گونه سرازیر شدن قبایل زردپوست و یورش نافرجام چین به آسیای میانه که از سوی فاتحان عرب پس زده شد. در این حال، چینی ها عقب نشستند و تورک ها اسلام آوردند و با باشندگان بومی آمیزش یافتند.
2- یورش خانمان برانداز چنگیز خان و قبایل مغول و در پی آن لشکرکشی های ویرانگر تیمورلنگ به ایران. همه و همه شیرازه ایران را از هم گسیختند. با این همه، در دوره شاهرخ تیموری تا جایی ویرانه های گذشته مرمت شد و با همت وزیر دانشمند او- امیر علی شیر نوایی ساخت و ساز و شگوفایی آغاز گردید. اما به قول معروف این دوره فروزان، خوش درخشید اما دولت مستعجل بود. با این هم یادمان بزرگ این دوره مانند ساختمان ها و مساجد سمرقند و … تا همین حالا بر جا مانده است.
3- پس از شاهرخ انحطاط به گونه بازگشت ناپذیری دامنه یافت که تا به امروز ادامه دارد. بعد از شاهرخ در گستره اسلامی چهار دولت تشکیل گردید:
1- امپراتوری عثمانی در ترکیه
2- امپراتوری صفوی در ایران
3- امپراتوری برابری هند
4- خان نشین های آسیای میانه که پس از یک رشته افت و خیزها سرانحام در سه واحد سیاسی تبارز یافتند:
– خان نشین خوقند (بیشتر ازبیک نشین)
– خان نشین خیوه- بیشتر ترکمن نشین
– امارت بخارا که بزرگترین و مهمترین واحد سیاسی آسیای میانه بود و نزدیک به 80 درصد باشندگان آن را تاجیک های پارسی زبان ایرانی می ساختند.
دردمندانه پس از تاسیس امپراتوری عثمانی و سپس امپراتوری صفوی، جنگ های خونینی بر شالوده مذهبی شیعه و سنی میان این دو دولت آغاز گردید که نزدیک به هشتاد سال ادامه یافت و درست هنگامی باز ایستاد که در دوره شاه عباس کبیر توازن نظامی میان دو دولت برقرار گردید. شاه عباس دولت نیرومندی را تشکیل داد که از هر نگاه با امپراتوری عثمانی برابری و همسری می کرد.
در اثر این جنگ های بیهوده فرسایشی، نیروهای انسانی و مادی بزرگی از هر دو سو تباه و برباد و نابود گردید. افزون بر این، هر باری که میان عثمانی ها و صفوی ها جنگ در می گرفت، ازبیک های آسیای میانه به خاور ایران بیشتر به گستره میان بلخ تا هرات یورش می آوردند و به تاراج شهرها و کشتار باشندگان و برده سازی و کنیزگیری می پرداختند. 
پس از پایان جنگ هم صفویان برای گرفتن انتقام بر آسیای میانه یورش می بردند و همین گونه به کشتار و سرکوب و تاراج می پرداختند. این درامه هم تا لشکرکشی شاه اسماعیل صفوی به آسیای میانه و کشته شدن شیبانی خان یا شیبک خان به دست او ادامه یافت.
بزرگترین زیانی که این جنگ ها به خراسان رسانید، این بود که سد بزرگی بر راه رسیدن به کشورهای عربی و اروپا ایجاد گردید و مسیر کاروان های راه ابریشم که دوره کوشانی ها به اوج بالندگی رسیده بود، بر هم خورد و نابود شد. 

یک ماجرای دیگر هم پیوندهای زمینی ترکیه و در کل آسیا با اروپا را برهم زد:
پس از آن که در پی جنگ های خونین سر انجام کنستانتینوپل (قسطنطنیه) پسان ها اسلامبول (استانبول یا استامبول) به دست عثمانی ها افتاد، همه راه ها بسته شد و بازرگانی میان آسیا و اروپا به پایین ترین تراز رسید. طرفه این که این کار به سود اروپایی ها انجامید. آن ها برای رسیدن به هند آغاز و از سرگیری تجارات از راه دریایی به توسعه کشتیرانی و دریانوردی نمودند. توسعه دریانوردی، ناگزیر توسعه صنایع نجاری، آهنگری، ذوب قلزات، ساخت سلاح و ریسندگی و بافندگی و چرمگری و کشتی سازی و… را ایجاب می کرد. 
در این حال، دو حادثه بسیار مهم سیمای جهان را از ریشه تغییر داد و دگرگون ساخت:
1- افتادن امریکا به دست انگلیسی ها
2- افتادن سایبریا به دست روس ها.
این گونه، ناگهانی دو گنجینه عظیم و سرشار آهن، مس، قلع، نفت، گاز، چوب، زغالسنگ، طلا، نقره، الماس و…. به دست دو کشور انگلیس و روسیه افتاد. با این کار، از دیدگاه اقتصادی چیزی رخ داد که به آن انباشت یا تجمع سرمایه می گویند. با افتادن ثروت های باد آورده، روسیه و انگلیس و به پیمانه کمتر فرانسه، آلمان، اسپانیا و پرتگال توانستند از پلکان رشد و توسعه صنعتی بالا بروند. تولید صنعتی آغاز گردید. کشاورزان از روستاها به شهرها سرازیر شدند و به کارگران مبدل شدند. زمنیداران هم به سرمایه داران تغییر حالت دادند.
کشف ماشین بخار، صنعت چاپ، بهره برداری از خاستگاه های معادن، و…. زمینه را برای برای بازرگانی گستره از جمله دریایی فراهم ساخت.
در این جا یک نکته بسیار اساسی است که باید به آن توجه کرد: 
همانا همین ظهور سرمایه صنعتی غرب بود که بالا دستی و پیشتازی آن را فراهم گردانید. هنگامی که سرمایه صنعتی غرب به خاور زمین سرازیر شد، ساختارهای سنتی آن را با چالش های بس جدی یی رو به رو گردانید. شرق دیگر در برابر این پدیده نو، چیزی برای گفتن نداشت.
درست در همین هنگامی که اروپا در اوج پیشرفت و سازندگی و ساخت و ساز بود، و اختراعات و اکتشافات پی در پی چهره جهان را دگرگون می ساخت، اختراع رادیو، برق ( البته کمی پسانتر) تولیدات صنعتی، احداث کارخانه ها، ذوب فلزات و ماشین سازی و قطار و…در حال شگوفایی بود و انگلیس سرگرم توسعه دریایی در پهنه های دریاها و اقیانوس ها و روسیه سرگرم توسعه سرزمینی در راستای خاور دور و آسیای میانه و قفقاز بود، شرق غرق در استبداد و فساد و انجماد فکری و خرافات باوری. 
در حالی که سپاهیان روسی از شمال و سپاهیان اروپایی از غرب به گستره عثمانی یورش می آوردند، سلاطین در کاخ های بزرگ از حرم پا بیرون نمی گذاشتند و غرق باده پیمایی و میگسازی و زنبارگی بودند. شیخ الاسلام ها هم سرگرم جعل حدیث برای توجیه مذهبی شهوترانی ها و میگساری های خلیفه های مسلمان در کاخ های مجلل و پرشکوه. وضعیت شاهان صفوی از این هم بدتر بود. روز تا روز انحطاط بیشتر و بیشتر می گردید. دربار زیر سیطره وحشتناک ملاباشی ها بود و استبداد مذهبی بیداد می کرد. 
در چنین هنگامی، انگلیسی ها از راه دریا به سرزمین پهناور هند رسیدند و توانستند بسیار زود این کشور بزرگ را زیر اشغال خود دربیاورند. از آن سو هم روس ها به سوی جنوب پیش آمدند. لشکرکشی معروف پتر کبیر در 1722 پسان ها به روندی بازگشت ناپذیر مبدل گردید. روس ها توانستند تا اوایل سده بیستم سراسر آسیای میان و قفقاز را بگیرند. در این هنگام در آسیای میانه هم خان های عیاش و مستبد و متعصب فرمان می راندند که در نادانی و جهالت دست کمی از عثمانیان و صفویان نداشتند. تسلط نظام فئودالیته، استثمار بیرحمانه کشاورزان، خانه جنگی ها و… بیداد می کرد و ترسناک ترین اشکال را به خود گرفته بود. 
در این هنگام سرزمین های عربی هم زیر فرمان عثمانی ها بود. این سرزمین های دربند هم در شرایط بس وخشتناک قرون وسطایی به سر می بردند و از کاروان ترقی و تمدن به دور مانده بودند و درگیر روابط قبیله یی و فئودالی و زیر ستم دربار عثمانی.
در این هنگام، گستره بزرگی از کشور کنونی افغانستان از بلخ تا هرات و قندهار تا غزنی زیر فرمان صفویان بود. در این جا نیز همان شیوه های استبداد شرقی و سیطره ملاهای متعصب اعمال می شد. این گونه، ستم مضاعفی بر باشندگان روا می گردید.
در آستانه یورش پتر کبیر به ایران، اسماعیل ایوری – سفیر ارمنی تبار یهودی روسیه در اصفهان ماموریت داشت قبایل ایرانی را در برابر حکومت مرکزی برانگیزد و بشوراند تا کشور را درگیر آشوب گرداند. در همین راستا او کوشید تا با تطمیع و تحریص خان های محلی دست به کار شود. یکی از کسانی که سفیر روس با او در چهارچوب این برنامه دیدار کرد، میرویس خان – کلانتر افاغنه بود که در اصفهان حیثیت سفیر و نماینده فوق العاده را داشت. میر ویس پس از این دیدار برای به دست آوردن فتوای ملاهای عربستان مبنی بر شورش در برابر حکومت «رافضی» اصفهان رهسپار مکه شد. میر ویس در بازگشت توانست موافقت دربار اصفهان را برای بازگشت به اصفهان به دست بیاورد. در قندهار او توانست که مردم غلزایی را در برابر وختانگ الکساندر گرگانیدزه- شهزاده کاخِتی گرجی تازه مسلمان شده معروف به گرگین که از سوی دربار اصفهان به عنوان والی قندهار گماشته شده بود، بشوراند. 
پس از کشته شدن گرگین و سرکوب پادگان قندهار، میرویس به حکومت قندهار رسید. تلاش های چند باره اصفهان برای بازپسگیری قندهار سودی نبحشید. پس از درگذشت میرویس، پسرش میر محمود و برادر زاده اش میر اشرف با سپاه گرانی به اصفهان لشکر کشیدند و توانستند اصفهان را بگیرند. 
سقوط دولت صفوی فاجعه جیوپولیتیکی عظیمی در میانه آسیا بود که تاثیرات آن هرگز دیگر جبران نشد. این سقوط توارن راهبردی در درمنطقه برهم زد و موج تجاوزات روسیه و عثمانی را به ایران در پی داشت. از اثر فتنه و آشوبی که برخاست سر هم یک میلیون نفر در ایران نابود شدند که ضربه انسانی بسیار بزرگی بر پیکر این کشور بود. 
توازن استراتیژیک دوباره هنگامی در منطقه برقرار گردید که نادر افشار سپهسالار بزرگ ترکمن تبار خراسانی شاهنشاهی ایران را اعاده کرد. هر چند نادر توانست دهلی را بگیرد، آسیا میانه را تابع خود سازد، ترک ها و روس ها را از ایران براند، اما نتوانست نظام توانمند مدیریتی را در کشور ایجاد نماید. 
دردمندانه پس از نادار سرداران بزرگش- احمد خان درانی، نور محمد خان علیزایی، آزادخان افغان و کریم خان زند نتوانستند با هم زبان مشترک ببابند و شاهنشاهی پراگنده را دوباره سر پا نمایند. در این میان خان نشین های آسیای میانه هم مستقل شدند. این گونه کشور پهناور و نیرومندی که در درازای تاریخ بارها به جایگاه ابرقدرتی رسیده بود، از نقشه جغرافیای سیاسی سترده شد و به چند پارچه تقسیم گردید.
احمد شاه که در خاور ایران در خراسان به پادشاهی رسیده بود، نتوانست گام مهمی در راستای سازندگی و ترقی بردارد. برعکس سراسر دوره او به لشکرکشی های تاراجگرانه و ویرانگرانه به هند و مشهد و شمال هندوکش سپری شد. در داخل هم پیوسته با توطئه های خان ها دست به گریبان بود. لشکرکشی های او دردمندانه در یک برهه بسیار حساس تاریخ هند که این کشور در آستانه چالش بس بزرگ بعنی تهاجم امپریالیسم انگلیس رو به رو بود، صورت گرفت و زیان های جبران ناپذبری بر پیکر هند وارد ساخت. از سوی دیگر، خود خراسان را هم در معرض تهدید جدی قرار داد. چیزی که در آینده منجر به بربادی و ویرانی خراسان گردید که تا به امروز ادامه دارد.
پس از احمد شاه دولت درانی رو به انحطاط گذاشت و در اثر ئوطئه های بیرونی از سوی انگلیسی ها که دیگر هند را به تصرف درآورده بودند، و نیز نا به سامانی های درونی از هم پاشید. سپس دوران سیاه و تاریک خانه جنگی آغاز گردید. پش از چندی سراسر هند و بخش های مهمی از ایران شرقی یا خراسان به دست انگلیسی ها افتاد که در آن کشور نوی را به نام افغانستان ایجاد کردند. سپس بعد از جنگ جهانی دوم هند را نیز تجزیه نمودند و کشور دیگری را به نام پاکستان ساختند.
در آن سوی دیگر، پس از سده نزدهم در ایران دولت نو قاجاری روی کار آمد و بی درنگ مورد تجاوز نیروهای روسیه که دیگر پس از پتر به یک ابر قدرت بزرگ مبدل شده بود، قرار گرفت. نیروهای روسی توانستند سراسر قفقاز را از ایران بگیرند. 
روس ها همین گونه توانستند تا میانه های دوم سده نزدهم خان نشین های آسیای میانه را هم یکی پی دیگری تصرف نمایند. 
سرنوشت ترکیه عثمانی هم بهتر از ایران نبود. پس از سده نزدهم این کشور با راندمان تندی در سراشیبی انحطاط فرولغزید. به گونه یی که مرد بیمار اروپا نام گرفته بود. نیروهای روسی و دیگر کشورهای اروپایی به شدت ترک ها را در نبردها در هم کوبیدند و گستره آن را به سرزمین آناتولی و استانبول محدود کردند. 
حال چند معجزه موجب شد که ایران و عثمانی بیخی از میان نروند و به دست روس ها نیفتند: یکی جنگ ناپلیون و روسیه، دیگری جنگ جاپان و روسیه، سپس هم انقلابات 1905 و 1917 روسیه. درگیری جنگ های جهانی یکم و دوم و درگیر شدن روسیه با آلمان و جاپان. اگر این حوادث رخ نمی دادند، دیگر اقری از از این کشورها بر جا نمانده بود.
این گونه، خاور زمین دیگر در سده نزهم بیخی از پا افتاد.
در این دوره که جهان شرق درگیر افت و سقوط و بدبختی بود، دگردیسی هایی شگرفی در اروپا رخ داد، مانند راه افتادن جنبش پروتستانتیسم، انقلاب کبیر فرانسه، جنبش رنسانس، انقلاب صنعتی در انگلستان، و انقلاب اکتبر در روسیه، همه دست به دست هم دادند و باعث گردیدند که دگرگونی های بسیار عمیق بنیادی در این قاره به میان بیاید و موجب آن گردد که ساختارهای سنتی و اجتماعی اقتصادی و سیاسی اروپا در هم بشکند و ساختارهای نوینی پدید آید. زمینه برای پیدایش دوره سرمایه داری فراهم گردد. شهرها، کارخانه ها، و یندرگاه های بزرگ ساخته شود. 
پسان ها شگوفایی صنعت هوایی، کشف اتم و آغاز عصر کیهانوردی، توسعه صنایع کشتی سازی، اختراع تلویزیون، تیلفون، کمپیوتر و توسعه علوم نوین مانند سایبرنیتیک و… در کل غرب را به اوج چکاد شگوفایی و پیشرفت رساند. در حالی که غرب تا همین اکنون در سیمای کشورهای مستعمره و در بند در گیر بحران است. استثناء در این زمینه هند است. البته، کشورهای امریکای لاتین هم آرام آرام دارند روی پاهای خود ایستاده می شوند. قاره افریقا کماکان اسیر است و کشورهای عربی و اسلامی همچنین. 
تنها شاید یگانه کشوری که پتنسیال توسعه مستقل و ثبات را در میان کشورهای اسلامی داشته باشد، ایران است. آن هم به دلیل برخورداری از گنجینه های بزرگ مواد معدنی و نفت و گار و موقعیت استثنایی بسیار مهم جییوپولیتیک خود و همسایگی با روسیه و داشتن روابط راهبردی با چین و هند. آن هم در صورتی که در آینده نزدیک با تهاجم بزرگ امریکا و همپیمانانش در منطقه رو به رو نگردد. سرنوشت دیگر کشورها کماکان در هاله یی از ابهام قرار دارد. 

در آن سوی دیگر، کشورهای عربی با آن که پس از جنگ جهانی از زیر یوغ اسارت عثمانی بیرون شدند، اما در دام بدتری گرفتار گردیدند. در آغاز انگلیسی ها و تا جایی هم فرانسوی ها بر آنان حاکم گردیدند. اما پس از جنگ جهانی دوم همه زیر سلطه امریکا رفتند. در شماری از کشورهای عربی پس از جنگ جهانی دوم برای چندی دولت های ناسیونالیست به کمک شوروی پیشین حاکم گردیدند. مانند لیبیا، الجزایر، مصر، عراق، یمن و سوریه. کنون از این رژیم ها تنها سوریه مانده است که آن هم زیر فشار شدید غرب و کشورهای عربی محافظه کار قرار دارد.

به هر رو، کنون اوضاع در خاور میانه به ویژه در لیبیا، تونس، مصر، یمن، بحرین و سوریه بسیار بحرانی است. ترکیه هم متاسفانه درگیر بحران سیاسی بسیار خطرناکی شده است که اگر درست مدیریت نشود، شاید به فاجعه عظیمی بینجامد. وضعیت مصر هم بسیار اسف بار است. همین گونه اوضاع در خود عربستان و دیگرکشورها هم انفجار آمیز و آبستن رویدادهای دراماتیک است. پاکستان غرق در فساد و نا به سامانی و نا به هنجاری است. افغانستان هم وضع بدتر از هم دارد. 

در آسیای میانه و قفقاز هم اوضاع در قره باغ کوهستانی آذربایجان، چچنستان، ازبیکستان و تاجیکستان روی هم رفته آبستن چالش ها و تنش های پیش بینی ناشده است تا دیده شود که کار ما به کجا خواهد کشید.